مسکن و سر پناه

الف) مشکلات ناشی از مسکن و سرپناه در شرایط بحران

تأمین مسکن و سر پناه از اولین اقدامات در بحرانها می باشد زیرا در غالب بحرانها ساختمانها تخریب شده یا در شرایطی قرار گرفته که غیر قابل سکونت بوده و امنیت آن بخطر افتاده است بنابراین آسیب دیدگان ناگزیر باید در اردوگاههای چادری یا ساختمانی و یا محلهایی از قبیل مدارس ، مساجد ، انبارها و این گونه اماکن اسکان داده شوند ، زیستن در چنین محلهائی بدلیل موقت بودن و فقدان امکانات مناسب برای زندگی مشکلات عدیده ای بدنبال داشته که ممکن است اثرات آن چند روز یا حتی چند سال بعد بروز نماید.
بررسیها و تحقیقات در محلات غیر بهداشتی و مساکن نا سالم مبین این واقعیت است که در این محلات و مساکن و بسیاری از بیماریها بیش از سایر نقاط شهری مشاهده می گردد. بعلاوه هزینه های نگهداری اماکن نا سالم مشتمل بر مخرج آتش سوزی ، حفظ سلامت ساکنین و سایر هزینه ها در مقایسه با مساکن استاندارد بسیار زیادتر است



در اردوگاههای چادری که فواصل لازم را بین چادرها رعایت نمی نمایند علاوه بر مشکلاتی که بعلت گیر کردن طناب چادرها برای ساکنین ایجاد شده و موجب زمین خوردن افراد می شود احتمال آتش سوزی نیز افزایش یافته و در صورت سوختن یک چادر ممکن است شعله های آتش سراسر اردوگاه را فرا گرفته و موجب خسارات جبران ناپذیری شود احداث اردو گاههای چادری در مناطقی که سردسیر بوده و همواره دارای ریزشهای جوی است از یک طرف خطر نفوذ آب بداخل چادر و زمینه ایجاد رطوبت را به دنبال داشته و از طرف دیگر مصرف سوختهای ناقص به منظور تأمین گرما گاهاًً موجب آلودگی هوای داخل چادر شده و تا مرز خفگی سلامت ساکنین را بخطر می اندازد. لذا ضروری به نظر میرسد با رعایت موازین بهداشت مسکن و سر پناه تا حد امکان پیش بینی های لازم بعمل آمده تا حوادث ناشی از چنین شرایطی به حداقل ممکن کاهش داده شود.ب) موازین بهداشتی اردوگاهها ومحلهای اسکان موقت:از نظر کلی هرمسکن خواه یک چادر یا یک کلبه کوچکی در اعماق جنگل باشد یادر شهری با جمعیت میلیونی بایستی به نیازهای اساسی افراد پاسخ صحیح بدهد.
بیشتر مردم بیش از ده ساعت از اوقات شبانه روز رادر خانه می گذرانند مهمتراینکه چند سال اول زندگی یعنی دوران شیرخوارگی وهمچنین اوقات بیماری، پیری وازکارافتادگی نیزدر خانه سپری می شود.
بنابراین باتوجه به شرایط وعواملی که تندرستی ساکنان خانه را در معرض خطر قرار می دهد، چاره اندیشی دراین زمینه ها از نظر تأمین سلامت جسمی ، روانی واجتماعی افراد اهمیت اساسی دارد.
اسکان یافتن آسیب دیدگان درپناهگاههای امن مثل ساختمانها، اماکن خالی،انبارها، مدارس واردوگاههای پیش ساخته بامصالح محکم ترجیحا" مطمئن تربوده ودر صورت نیاز برخورداری از اردوگاههای چادری می تواند به عنوان سرپناه مورد استفاده قرار گیرد.

برخی از نکات ایمنی وبهداشتی که باید درساختمانها وچادرها رعایت شود عبارتنداز :

1- ساختمانها:
1-1)محوطه هااز مناطق خطر دور باشند
2-1) ساختمانها سالم باشند
3-1)تهویه مناسب صورت گیرد
4-1) حرارت محل زندگی در حدود 19 تا 21 درجه سانتیگراد مناسب است
5-1)تجهیزات حفاظتی درمقابل حریق داشته باشد حتی الامکان سطلهای پراز ماسه در دسترس باشد.
6-1) نفت یا بنزین باید بیرون از ساختمان نگاهداری شود.
7-1) مستراح بیرون از ساختمان باشد.
8-1) سطل زباله جهت جمع آوری زباله تهیه شود.
9-1) دودکش بخاریهایی که برای گرم کردن بکار می روند باید از ساختمان بیرون روند.
10-1)از تخلیه زباله دراطراف ساختمان خورداری شود.

2- اردوگاههای چادری:
انتخاب محل اردوگاهها توسط مأمورین هلال احمرو مسؤلین اردوگاهها صورت می گیرد لذا رعایت نکاتی مثل فاصله از مراکز آلوده، وسعت مناسب، شیب زمین ، عدم رطوبت، فاصله چادرهاو یایر نکات از ابتدا باید مورد توجه قرار گیرد
اما نکات بهداشتی ایمنی که ساکنین برای حفظ سلامت خود باید به آن توجه کنند عبارتند از :
1-2)رعایت بهداشت ونظافت داخل وبیرون چادرها
2-2)استفاده صحیح از وسایل گرم کننده وپزنده مثل بخاریهای نفتی و چراغهای خوراک پزی و حفاظت در مقابل آتش سوزی
3-2)استفاده از تهویه مناسب و طبیعی در چادرها وحفاظت در مقابل گاز گرفتگی
4-2) استفاده صحیح از وسایل برقی وسیم کشی داخل چادرها وحفاظت در مقابل آتش سوزی
5-2)نصب سطل زباله وجمع آوری صحیح زباله
6-2)عدم تخلیه زباله در اطراف چادرها
7-2)عدم دفع مدفوع در نزدیکی چادرها
8-2)توجه وعمل نمودن به دستورات وتوصیه های بهداشتی مسؤلین اردوگاه

مشارکت در نصب صحیح چادرها:
چنانچه چادرها از قبل توسط مأمورین امداد نصب شده باشد مطمئنا" نظم و ترتیب رعایت شده واز فضای کافی استفاده می شود ولی در بعضی مواقع بدلیل نبودن فرصت لازم، آسیب دیدگان رأسا" اقدام به برپایی چادرها نموده وگاها" بدلیل عدم آشنایی، نظم وترتیب رعایت نشده ومشکلاتی را ایجاد می کنند بدین منظور ضروریست قبل از هرگونه اقدام ، شرایط صحیح نصب چادرها رااز نظر رعایت فاصله، جهت وسایر موارد آموزش دیده وسپس اقدام نمایند

بهداشت مسکن

بحران در مدارس/ دکتر کامجو

نقش تریاژ در حوادث غیر مترقبه

پروتکل عملیاتی بهداشت محیط در هنگام ورود به منطقه در زمان وقوع بلایای طبیعی

جزوه آموزشی راهنمای مدیریت ضایعات زلزله

 
 

  1. بهداشت آب در بروز بلایا

    الف) مشکلاتی ناشی از کمبود ویا آلودگی آب در بحران :
    ازعمده ترین مشکلاتی که در بحرانها بوی‍ژه در زلزله گریبانگیر مردم وآسیب دیدگان می شود مشکل مربوط به آب است ، این مشکل چه در هنگام حادثه چه بعداز حادثه همواره سلامت مردم را تهدید کرده ودر صورت بی توجهی یا کم توجهی در تأمین ونظارت برآن به شدت بحران افزوده خواهد شد. کیفیت آب آشامیدنی در شرایط عادی همواره با دقت و حساسیت خاصی صورت گیرد چرا که با هر لحظه غفلت احتمال ورود فاضلاب یا عوامل آلوده کننده بداخل شبکه ها ومنابع آبی وجود داشته وزمینه برای افزایش بیماریها فراهم خواهد شد به همین دلیل وضعیت شرایط بحرانی وفقدان آب از یک طرف و آلودگی منابع آبی از طرف دیگر شدت حوادث را مضاعف می نماید.
    تخریب منابع آبی از قبیل چشمه ها، چاهها، قنوات وشکستن مخازن زمینی وهوایی ونیز شکستن منابع آب آشامیدنی ولوله های فاضلاب وتخریب تأسیسات وتلمبه خانه ها همواره با قطع برق از دلائل اصلی قطع آب یا آلودگی آبها در شرایط بحران می باشند. کمبود آب موجود شده تا آسیب دیدگان به آبهای آلوده روی آورده وبرای ادامه حیات هرگونه آبی را به مصرف برسانند حتی تأمین آب از تانکرهای سیار ویا نصب تانکرهای ثابت در نقاط آسیب دیده ویا محلهای موقت اسکان آسیب دیدگان بدلیل عدم حفاظتهای لازم از زمان برداشت تا مصرف، خود نیاز به نظارت خاصی داشته وکنترل لحظه به لحظه ای را طلب می نماید.
    اهمیت آب در زندگی موجودات زنده امروزه برهمه روشن است انسان بدون وجود آب تا یک هفته قادر به ادامه حیات نیست اجتماعات اولیه بشر همواره در اطراف منابع آبی تشکیل شده و این مایع حیات منشاء پیدایش همه موجودات است.
    کمبود آب باعث شد تامصرف آبهای آلوده افزایش یافته ومصرف اینگونه آبها موجب پیدایش بسیاری از بیماریها از جمله اسهال و استفراغ گردد


    ب)نکاتی راکه باید در جهت آب سالم بدانیم:


    آب سالم و پاکیزه :

    آب سالم آبی است که برای مصرف کننده حتی اگر به مدت طولانی آشامیده شود خطری نداشته باشد آب ممکن است سالم باشد اما اگر دارای طعم یا ظاهر نامطبوع باشد ممکن است مصرف کننده را به سوی آبهای دیگر یا کمتر سالم براند از این رو آب آشامیدنی نه تنها باید کاملا" سالم باشد بلکه باید پاکیزه یعنی مورد پسند مصرف کننده هم باشد چنین آبی را می توان (پذیرفتنی یا نوشیدنی) نامید.
    آب سالم آبی است که :
    1-بدون عوامل زنده بیماری زا باشد.
    2-بدون مواد شیمیایی زیان آور باشد.
    3-طعم مطبوع داشته باشد.
    4-قابل استفاده برای مصارف خانگی باشد.
    آبی را آلوده می نامند که دارای عوامل بیماری زای عفونی یا انگلی، ضایعات ومواد شیمیایی سمی باشد.
    ترتیب اولویت بندی آب در شرایط اضطرارعبارتنداز :
    1-شبکه آبرسانی شهری
    2-چشمه ها وچاهها
    3-آبهای سطحی

    نیاز به آب از نظر کمی وکیفی

    مانند هر جمعیتی مردم جابجا شده نیاز به دسترسی آب با کیفیت خوب وبه مقدار کافی دارند این نیاز در مورد اردوگاهها وجایی که تراکم جمعیت در آنها بالا بوده وخطر اپیدمی بیماریهای منتقله توسط آب زیاد است بیشتر می باشد.
    کمی: در واقع مهمترین اصل، زنده ماندن مردم است. بنابراین باید حداقل آب مورد نیاز برای این منظور تأمین شود میزان آب مورد نیاز برای ادامه حیات 15 تا 20 لیتر برای هر فرد در شبانه روز است ولی درمواقع بروز بحران جیره بندی روزی 4 تا 5 لیتر برای هر نفر نیز کافی خواهد بود. لذا رعایت این نکته ضروریست که در این شرایط از حداقل آب بیشترین استفاده به عمل آید وتا حد ممکن از ریخت وپاش وهرز رفتن آن جلوگیری شود.
    کیفی: از نظر کیفیت آب مصرفی باید برای سلامتی بی خطر بوده و دارای ظاهر وطعم مورد قبول مردم باشد.

    روشهای ساده تصفیه آب سالم در شرایط بحران :

    اگرچه سالم بودن آب شرایط بسیارمهم در انتخاب منبع تأمین آب است ولی در شرایط اضطراری از منابعی که احتمال آلودگی آنها نیز وجود دارد هم استفاده می شود. منتها با انجام روشهای ساده تصفیه این امر امکان پذیر خواهد شد.

    1-نگهداری و رسوب دهی :
    نگهداری ساده ترین روش بهبود آب می باشد معمولا" عوامل بیماریزای خاص بیش از چند روز نمی توانند به زیست خود ادامه دهند ولی برای این کار مخازن زیادی مورد نیاز است. براثر رسوبدهی مواد معلق به همراه عوامل بیماریزای موجود در آب ته نشین می شوند باید به این نکته توجه شود که ظروف نگهداری آب باید کاملا" تمیز بوده ودرب آب املا" بسته باشد تا از ورود آلودگی وحشرات به داخل آن جلوگیری شود در غیر این صورت می تواند محلی مناسب برای پرورش عوامل بیماریزا باشد.

    2-جوشاندن :
    حرارت اولیه روش گندزدایی آبهای مشروب بوده است این روش در اردوگاهها یا مواقعی که اشکالی در سیستم توزیع اب پیش آمده روش مناسبی برای گندزدایی مقادیر کم آب را به مدت 5 تا 20 دقیقه می جوشانند.
    نکته قابل توجه اینست که جوشاندن آب باید شدید باشد. اگر آرام وبه مدت کوتاهی صورت گیرد چاره ساز نخواهد بود ضمنا" شرایط نگهداری نباید به گونه ای باشد که موجب آلودگی مجدد آن شود.

    2-کلرزدن به آب :


    کوزه گذاری:

    کوزه گذاری بهترین راه گندزدایی چاههای آب بوده وبه راحتی انجام می گیرد برای اینکار ابتدا یک کوزه معمولی را که معادل 15- 12 لیتر آب گنجایش دارد تهیه کرد در سطح خارجی کوزه روزنه هایی ایجاد کرده ومقدار 25 تا 35 گرم از پودر پرکلرین را برداشته ودر یک سطل پلاستیکی محتوی آب گرم حل می نمائیم . سپس محلول حاصله را وارد کوزه کرده ومابقی آن را تا دهانه کوزه از آب پر می کنیم دهانه کوزه را محکم می بندیم. کوزه فوق را باید در عمق متری سطح آب آویزان نمائیم این کوزه قادر است آب چاهی را که روزانه معادل 1200 لیتر آب از آن برداشت می شود به مدت یک هفته ضدعفونی نماید نوع دیگری از کوزه وجود دارد که در آبهای با حجم بیشتر وجاری می توان استفاده نمود در این روش کوزه ای را با شرایط بالا تهیه کرده ودر دوطرف آن دو سوراخ با قطر 6 میلیمتر ایجاد می نمائیم سپس 75 گرم از پودر پرکلرین را با 3 لیتر ماسه مخلوط نموده و درون کوزه می ریزیم بقیه مراحل کار مانند کوزه قبلی می باشد از این قبیل کوزه ها می توان جهت گندزدایی آبهای جاری مانند قنات وچشمه و چاههای عمومی که میزان برداشت بیشتری دارند استفاده نمود.

    استفاده از کلر مادر:
    تهیه محلول کلر مادر جهت سالم سازی آب آشامیدنی در شرایط اضطراری وعدم دسترسی به آب آشامیدنی سالم به شرح زیر می باشد:
    -یک قاشق غذا خوری یا سه قاشق مربا خوری پودر هیپوکلریت کلسیم (پودر کلر) را با یک لیتر آب مخلوط کرده وبهم بزنید . محلول بدست آمده محلول یک درصد کلر یا کلر مادر است که باید در ظروف در بسته دور از نور نگهداری شود. (شیشه های مات ) برای ضد عفونی یک لیتر آب آشامیدنی باید هفت قطره توسط قطره چکان وارد آب مورد نظر نمود وپس از 30 دقیقه آنرا مصرف کرد.
    نکته : هرخانواده می تواند کلر مادر رابرای خود تهیه کند یا این که هر چند روز یکبار برای دریافت محلول کلر مادرکه در مراکز بهداشت تهیه شده است مراجعه نموده وبه ازاء یک سطل پراز آب که برای آشامیدن استفاده می نمایند یک قاشق از محلول کلر مادر را وارد آب کرده بعد از بهم زدن پس از 30 دقیقه آنرا مصرف نماید.
    استفاده از قرصهای گندزدایی کننده:
    این قرصها معمولا"توسط امدادگران بین افراد مصیبت زده توزیع می گردد وبه ازاء 20 لیتر آب آشامیدنی یک قرص کلر کفایت می کند.

    توضیح: کلر را می توان از مرکز بهداشت یا مأمورین بهداشت محیط مستقر در محل تحویل گرفت.

    نکات لازم در خصوص حفاظت از چاه آب:

    -یک نفر را جهت نگهداری چاه مشخص کنید.
    -با حصارکشی دور چاه آن را در مقابل حیوانات محافظت کنید.
    -استفاده از سطلهای خصوصی جهت برداشت آب از چاه را ممنوع کنید ویک سطل ثابت با طناب تهیه واز آن استفاده نمائید.
    -یک سکویی که سطل روی آن قرار گیرد وبا زمین قرار نداشته باشد درست کنید.
    -فاصله منابع آلوده کننده مانند توالتها باید ( حداقل 30 متر از چاه بوده و در پائین دست چاه قرار داشته و یک زمین زهکشی اطراف چاه احداث شود)
    -یک پمپ دستی یا موتور پمپ در چاه نصب کنید و روی چاه را بپوشانید.
    تمام معیارهای حفاظتی هدفشان پیشگیری از ورود موجودات موجود در مدفوع به آب است (در اثر تماس مستقیم ، یا با افتادن خاکهای آلوده به مدفوع در داخل آب و غیره. )
فضولات و مواد زائد دفعی در بروز بلایا

الف) مشکلات ناشی از مواد زائد(فضولات ، زباله، فاضلاب...) در بحران:
یکی از مشکلات عمده در بحرانها مشکلات ناشی از مواد زائد از قبیل فضولات انسانی (مدفوع)، زباله وفاضلاب است شدت مشکلات بلافاصله بعداز وقوع بحران افزایش یافته وتا زمانیکه آرامش نسبی حاصل می شود همچنان ادامه خواهد داشت مجود اجساد ومواد فساد پذیر از یک طرف ودفع ناصحیح مدفوع از طرف دیگر موجبات تعفن و آلودگی محیط را فراهم می آورند.
هنگام وقوع بحران ممکن است شبکه فاضلاب وتاسیسات تصفیه آن در شهرهای بزرگ یا کوچک از کار بیافتد . به عنوان مثال زمین لرزه می تواند در لوله های اصلی وفرعی جمع آوری فاضلاب شکستی ایجاد کند سیل ممکن است مجاری فاضلاب را مسدود نماید و ایستگاههای تلمبه و تاسیسات تصفیه را در آب فرو برد. ممکن است با خالی شدن فضولات صنعتی حاوی مواد بازدارنده وسمی به شبکه فاضلاب وضع اضطراری به وجود آید ودر نتیجه جریانات حیاتی موثر در تصفیه فاضلاب مختل شود.



دفع ناصحیح مدفوعات انسانی، زباله و فضولات می تواند مشکلات زیر را ایجاد نماید:
- ایجاد محلهای زاد و ولد حشرات (مگس ) و جوندگان (موش)
- ایجاد بوهای نا مطبوع
- آلودگی خاک و منابع آب
- آلودگی غذا توسط مگس و گرد و خاک
- بد منظره بودن نمای تلنبار زباله و فضولات
- افزایش بروز بیماریها

ب) دفع صحیح فضولات ومواد زائد در بحران :


1 - دفع مدفوعات انسانی:
احداث توالت در اردوگاهها و نقاط آسیب دیده بعهده سازمانهای میئول می باشد اما نقش مشارکت مردم در سرعت بخشیدن به ساخت آنها به ویژه در ساعات و روزهای اولیه بحران و نیز نگهداری و نظافت آنها بسیار بسیار مهم بوده و در بسیاری مواقع آسیب دیدگان رأسأ اقدام به ساخت توالتهای ساده نموده و تا قبل از رسیدن کمک این اقدام را انجام می دهند.
بدیهی است احداث توالتهای شیاری که با حفر یک شیاره به عرض 30 سانتیمتر و عمق 90 تا 150 سانتیمتر انجام میشود بسیار عملی بوده و تا احداث توالتهای اساسی می تواند رفع نیاز نماید. اینگونه توالتهای بسیار موقت بوده و رعایت نکات بهداشتی در آنها حائز اهمیت است.
در احداث این گونه توالتها توجه به نکات زیر ضروری است:
- توالت شیاری به اندازه کافی ازچادر و محل اسکان فاصله داشته باشد.
- محل توالت به جهتی انتخاب شود که بو و تعفن به سمت چادر نباشد.
- خاک شیار در اطراف توات ریخته شده و یک وسیله (خاک انداز ) برای تخلیه خاک روی مدفوع در محل قرار داده شود.
- پس از هر بار اجابت با خاک روی مدفوع پوشانده شود.
- در صورت امکان یک مخزن آب با صابون در محل نصب و پس از هر بار استفاده ، دستها کاملأ شستشو و تمیز شوند.
رعایت نظافت در سایر توالتها که توسط امدادگران ساخته می شود به حفظ سلامت آسیب دیدگان کمک می کند لذا ضروریست در این خصوص به نکات کلی زیر توجه شود:
- از تخریب و جابجائی مصالح توالت ها خودداری شود.
- از انداختن سنگ ، پارچه بداخل چاهک توالتهائی که امکان گرفتگی دارند خودداری شود.
- بعد از هر از استفاده محل شستشو شود.
- درب توالتها همیشه پوشیده و سعی شود محیط داخل آن تاریک نگهداری شود.
- در صورت پر شدن چاهک و یا گرفتگی آن سریعأ مسئولین محل با خبر شوند..

2- دفع صحیح زباله و مواد زائد:

بطور متوسط هر نفر روزانه بین 100 تا 200 گرم زباله تولید می کند که ضروریست نسبت به جمع آوری و دفع آن اقدام بعمل آید مشارکت و همکاری مردم در مرحله جمع آوری بسیار ضروری می باشد بویژه درمناطق بحران زده و اردوگاههای چادری اگر زباله ها بطرز صحیح جمع آوری نشود با بی توجهی در پشت چادرها تخلیه شود پس از مدتی اثرات نا مطلوب آن اشکار خواهد شد.
جمع آوری زباله بهتر است روزانه صورت گیرد بویژه در مناطق گرمسیری ، اما چنانچه امکانات مقدور نباشد میتوان هفته یک یا دو بار انجام داد.
زباله ها را میتوان در سطلهای زباله و با کیسه های زباله که از طریق امدادگران توزیع می شود جمع آوری نمود و بطور مستقیم تحویل ماشین ها و چرخهای حمل زباله داد و یا در شبکه هائی که در فواصل چادرها نصب شده اند تخلیه کرد ، قطعأ از طریق صحیح بهداشتی دفن با منهدم خواهند شد.
در مواقعی که ضرورت دارد خانواده ها رأسأ اقدام به جمع آوری و دفع زباله محل خود نمایند به تنها یا بطور مشترک با چند چادر ، در فاصله ای مناسب اقدام به حفر یا شیار یا گودال نموده و هر بار زباله را در داخل شیار تخلیه نموده و بدین طریق زباله را دفع کرد. در این صورت میتوان با استفاده از خاک اطراف گودال هر بار مقداری از خاک را روی زباله تخلیه نمود و در صورتیکه زمین مناسب در دسترس نباشد میتوان اقدام به سوزاندن زباله نمود بشرطی که دود حاصله موجب آزار و اذیت ساکنین نشود.
بطور کلی نکاتی که باید در جمع آوری و دفع بهداشتی زباله رعایت شوند عبارتند از :
1- قبل از متعفن شدن زباله در چادر نسبت به جمع آوری آنها اقدام شود.
2- زباله را در سطلهای قابل شستشو و درب دار در کیسه های پلاستیکی جمع آوری شوند.
3- از تخلیه زباله در اطراف و پشت چادرها جدأ خودداری شود.
4- از تخلیه زباله در مسیل ها ، رودخانه ها و انهار جدأ خودداری شود.
5- نظافت سطلهای زباله پس از تخلیه انجام شود.
6- از بازی کردن در اطراف و محل دفع زباله خودداری شود.
7- زباله ها را در گودال و یا شیاری دفن شده و روی آن با حدود 20 سانتیمتر خاک پوشیده شود.
8- همکاری لازم با مأمورین جمع آوری زباله بعمل آید.
9- در پاکسازی عمومی ماهی یک یا دو یا چند بار شرکت فعال بعمل آید.
10-جائی که دفن کردن عملی نیست زباله ها سوزانده شود

3- دفع فضولات حیوانی :
در مناطق بحران زده روستائی باید به امر جمع آوری و دفع فضولات حیوانی توجه کرد زیرا اگر این فضولات در فضای باز بحال خود گذارده شوند باعث جلب مگس میشوند و محیط زاد و ولد مناسبی برای آن فراهم می کنند.
برای جمع آوری فضولات حیوانی میتوان گودالهائی با کف بتنی و دیوارهای سیمانی بنا کرد، هر گودال باید وسعت کافی داشته باشد که حداقل کود یک روز را در خود جا دهد . دو گودال بدین نحو ساخته می شود تا در وقتی که یکی را نظافت و شستشو می کنند دیگری مورد استفاده قرار گیرد. شیب کف گودال به طرف کف شوری هدایت می شود که به چاهک جاذب وارد می گردد . فضولات حیوانی را می توان از طریق دفن ، انباشتن ، تخمیر و سوزاندن با سایر زباله ها دفع کرد

4-کفن و دفن اجساد:
کفن و دفن اجساد طبعأ دارای آئین و ضوابط خاص عرفی ، شرعی و قانونی است و مطمئنأ از طرف مسئولین اقدامات لازم انجام خواهد گرفت لاکن نقش مردم و مشارکت در حمل و دفن صحیح ، بسیار مؤثر است تا ضمن انجام مراحل قانونی و قبل از هر گونه فساد از محل جمع آوری و در گورستان خاکسپاری شوند.نکاتی که باید در این خصوص رعایت شود عبارتند از :
- انجام مراحل قانونی اجساد و کسب مجوز های لازم
- حمل به موقع جسد به سردخانه یا محل دفن
- اجتناب از دفن دسته جمعی در قبرهای عمومی
- رعایت لازم در تماس با جنازه ها به ویژه وقتی که مرگ در اثر بیماریهای واگیردار اتفاق افتاده باشد.
- جابجائی اجساد به صورت بی سرو صدا بدور از چشم سایرین به منظور حفظ روحیه مردم
- در صورتیکه گورستان مشخص نباشد میتوان در فاصله مناسب از محل اسکان و با رعایت جهت باد ، محلی مشخص نمود و اجساد را با شماره و مشخصات گور در محل دفن نمود.
بهداشت مواد غذائی در بروز بلایا

الف) مشکلات ناشی از فقدان غذا و آلودگی غذا در بحران :

همزمان با بروز طبعی دسترسی به مواد غذائی سالم و مطمئن بدلیل تخریب مراکز تهیه و فروش مواد غذائی ، انبارهای نگهداری ، مراکز طبخ و همچنین تخریب محل زندگی بلازده ها که در آنجا مواد غذائی مصرفی خانوار بنحوی نگهداری می شده با مشکل روبرو میگردد. آسیب وارده تأسیسات شبکه توزیع برق سب ایجاد اختلال در سیستمهای برودتی نگهداری مواد غذائی فساد پذیر ( سرد خانه ها ) ، کارخانه های یخسازی گردیده و موجب فساد و به هدر رفتن مواد غذائی موجود در آنها می شود. این صدمات ممکن است منجر به کمبود حاد غذا گردد و تا زمانی که امر تأمین مواد غذائی برای اهالی بلازده به حالت عای بر نگردد برای تغذیه بازماندگان حادثه به کمکهای خارج از منطقه بلادیده نیاز می باشد.
در جریان وقوع بلا ، جاده ها و راههای ارتباطی آسیب دیده و در امر حمل و نقل مواد غذائی به منطقه بلادیده اختلال ایجاد می شود که در صورت شدت حادثه ممکن است نیاز به استفاده از چرخبالهای امداد برای تأمین تغذیه و سایر مایحتاج بلادیدگان باشد.
مواد غذائی بسته به میزان فساد پذیری و نوع حادثه در زمانهای متفاوت دچار فساد و آلودگی می شوند به طور مثال گوشت و فراورده های گوشتی ، مرغ و انواع محصولات لبنی طی چند ساعت نگهداری در شرایط نا مطلوب دچار آلودگی می شوند که مصرف آنها ممکن است عواقب خطرناکی برای مصرف کننده بهمراه داشته باشد نوع بلا در سعت و شدت آلودگی مواد غذائی تأثیر بسزائی دارد مثلأ در اثر بروز سیل بدلیل تماس آب با مواد غذائی مختلف ، تغییر حالت در غذا و آلودگی میکروبی نسبت به سایر انواع بلا شدیدتر میباشد. سیل بهمراه خود کثافات و جرمهای بیماریزا را از سطح خاک ، شبکه فاضلاب ، چاههای مستراح و دامداریها به مواد غذائی مسیر راه خود منتقل می نماید لذابمنظور پیشگیری از بیماریهای عفونی ، حصبه عفونتهای روده ای باید تمام مواد غذائی که با سیل در تماس قرار گرفته و ظروف آنها دارای نفوذ پذیری می باشند را معدوم نمود.
برای دستیابی به تغذیه صحیح و متعادل ، توجه کافی به بهداشت مواد غذائی بطور یقین از جمله عوامل اساسی است. زیرا امکان آلودگی و فساد مواد غذائی بدلیل راهیابی و فعالیت میکروار گانیسم ها و یا تحت تأثیر عوامل فیزیکی و شیمیائی هموار وجود داشته و در صورت عدم رعایت شرایط بهداشتی در مراحل مختلف تهیه ، طبخ و نگهداری مواد غذائی ، سلامت و حیات انسان پیوسته در معرض تهدید قرار دارد.
همزمان با بروز بلا بسته به نوع و شدت آن دسترسی اهالی منطقه بلا زده به امکانات پخت و پز غیر ممکن می گردد با توجه به اینکه در تأمین مواد غذائی نیز محدودیتهای شدید وجود دارد ، بازماندگان بلایا برای رفع گرسنگی ممکن است هر نوع ماده غذائی که دسترس آنها وجود داشته باشد را بدون در نظر گرفتن مسائل بهداشتی و صرفأ بمنظور تأمین نیازهای غذائی مصرف کنند که در این صورت عواقب ناگواری بدنبال خواهد داشت.


مسمومیتهای غذائی ممکن است در نتیجه مصرف غذاهای آلوده ایجاد شوند.
غذا ممکن است در اثر ماندگی و یا عدم رعایت موازین بهداشتی در چرخه تهیه و توزیع و با اصولأ از ابتدای تولید آلوده باشد. عوارض ناشی از مصرف غذای آلوده را اصطلاحأ مسمومیت های غذائی می نامند.
از دیگر عوارض پس از بروز بلایای طبیعی گرسنگی است که بدلیل عدم دسترسی به مواد غذائی خصوصأ در ساعات اولیه بروز بحران و قبل از رسیدن نیروها و کمکهای امدادی و مردمی ایجاد می شود.
بیماریهائی نظیر التور (شبه وبا ) در مواردی که سبزیجات ، کاهو و میوه جات مصرفی در اردوگاههای نگهداری بازماندگان بلایا بخوبی ضدعفونی نگردد بسرعت منتشر شده و ممکن است مصرف کنندگان را مبتلا نماید.

ب) اقدامات کلی و راهکارهای تأمین بهداشت مواد غذائی در زمان بحران

1) مواد غذائی مناسب جهت تغذیه بازماندگان بلایای طبیعی
با آگاهی از منابع تأمین مواد غذائی و تأکید بر تأمین نیازهای غذائی از طریق برقراری جیره غذائی کامل و سالم به تشریح اقدامات لازم در هنگام بروز بلایای طبیعی می پردازیم. بطور کلی اقدامات تأمین مواد غذائی برای بازماندگان حوادث و بلایای طبیعی را با توجه به زمان بروز می توان به دو مرحله تقسیم نمود:

1-1) تأمین مواد غذائی برای روزهای اولیه بحران :
معمولأ در روزهای اولیه بروز بلایای طبیعی بازماندگان به دلیل فشارهای روانی ناشی از دست دادن نزدیکان خود ، نداشتن امکانات و سرپناه مناسب، عدم آگاهی از محل استقرار تا زمان بازسازی خانه های تخریب شده در اثر بروز بلایا و حوادث طبیعی از ایمنی ضعیفی برخوردار هستند لذا چنانچه در تغذیه آنها کمترین آلودگی وجود داشته باشد سریعأ عوارض مسمومیت مشاهدهمیشود. بنابراین در ساعات اولیه بحران مصرف مواد غذائی زیر توصیه می شود:

1-1-1) محصولات کنسرو شده:
این محصولات اعم از کنسروهای گوشتی ، کنسرو لوبیا ، کنسرو مرغ و تن ماهی . علیرغم دقت و حساسیتی که در تولید آنها به عمل می آید باز هم احتمال آلودگی در اثر فعالیتهای میکروبی وجود دارد لذا توصیه می شود قبل از مصرف بمدت 15 دقیقه در حرارت جوش قرار گیرد در هیچ حالت حتی داشتن تاریخ مصرف معتبر استفاده از کنسروهائی که قوطی آنها باد کرده ، زنگ زده یا دارای نشت می باشند توصیه نمی شود لذا لازم است از مصرف آنها خودداری گردد.

1-1-2) کمپوت انواع میوه ها :
با توجه به اینکه ویتامینها اغلب از طریق مصرف میوه ها و سبزیجات تأمین میشود.
بدلیل شرایط بحران امکان دسترسی به میوه و سبزی استفاده از کمپوت
میو ها می تواند در تأمین ویتامینها مفید واقع شود.

سالمسازی سبزیجات :
علیهذا بدلیل علاقمندی مردم به نحو سالمسازی سبزیجات در ذیل به مراحل سالم سازی سبزیجات می پردازیم تا در صورتیکه امکان استفاده از سبزی سالم وجود داشته باشد ، مورد استفاده قرار گیرد.
الف) تخم انگل زدائــــی :
1- ابتدا سبزیجات را به خوبی پاک کرده ، شستشو دهید تا مواد زائد و گل و لای آن بر طرف شود.
2- سپس آنرا در یک ظرف 5 لیتری ریخته به ازای هر لیتر 3 تا 5 قطره مایع ظرفشوئی معمولی به آن اضافه کرده و ظرف را پر از آب نمائید و قدری بهم بزنید تا تمام سبزی داخل کفاب قرار گیرد.
3- مدت 5 دقیقه سبزی را در کفاب نگهدارید سپس سبزی را با آب سالم شستشو دهید تا تخم انگلها باقیمانده مایع ظرفشوئی از آن جدا شود.
ب) گنــد زادئی :
برای نابودی باکتریهای بیماریزا یک گرم (نصف قاشق چایخوری ) پودر پرکلرین را در ظرف 5 لیتری پر از آب ریخته کاملأ حل نمائید. سپس سبزی تخم انگل شده را برای مدت 5 دقیقه در محلول فوق قرار دهید.
ج) شستشو:
سبزی گندزدائی شده را مجددأ با آب سالم بشوئید تا باقیمانده کلر از آن جدا شود و سپس مصرف نمائید.

3-1-1) فرآورده های خشک :
بدلیل عدم دسترسی به نان و سایر فرآورده های آردی تازه استفاده ار نانهای خشک ، بیسکویت ، کراکر و نان سوخاری در تأمین بخشی از نیازهای غذائی مفید است .

آبمیوه های بسته بندی شده توسط کارخانه های معتبر:
استفاده از آبمیوه های بسته بندی شده در تأمین بخشی از ویتامین هائی که از طریق مصرف میوه های تازه تأمین میشوند مؤثر خواهد بود.

5-1-1) شیر استرلیزه و سایر فرآورده های لبنی پاستوریزه
شیر استرلیزه به دلیل عدم نیاز به شرایط ویژه نگهداری می تواند جایگزین مناسبی برای شیرهای پاستوریزه از قبیل خامه ، پنیر ، ماست و ... که به خانوارها تحویل می گردد لازم است در مهلتی توسط کارشناسان بهداشت تعیین می شود ، مورد استفاده قرار گیرد.

6-1-1) خشکبار :
اعم از مغز ها (مغز گردو ، مغز بادام ، مغز پسته و ...) برگه میوه های مختلف ، کشمش ، و ... توصیه می گردد این محصولات که در شرایط معمولی ماندگاری طولانی دارند مورد مصرف قرار می گیرد .
با وجود اینکه بخش اعظمی از مواد غذائی که در زمان بروز بلایای می شود و پس از تأئید مقامات بهداشتی بین اهالی مناطق آسیب دیده از بلایای طبیعی توزیع می شود باز هم رعایت دستورات بهداشتی صادره توسط کارشناسان در کاهش مخاطرات ناشی از مصرف مواد غذائی (اعم از انواع مسمومیت و عفونتهای غذائی ) بسیار مؤثر می باشد.

2-1) تأمین مواد غذائی پس از استقرار بلازدگان در اردوگاهها:
با توجه به وسعت و شدت حادثه ، بازسازیمناطق آسیب دیده از بلایای طبیعی ممکن است چند ماه تا چند سال بطول بیانجامد. لذا تغذیه حادثه دیدگان از غذاهای متداول با در نظر گرفتن عادات غذائی در منطقه وقوع حادثه بطریق زیر امکان پذیر است.

1-2-1) مواد غذائی خشک و غیر فساد پذیر
معمولأ این مواد غذائی مانند آرد ، شکر ، ماکارونی ، روغن و ... که دارای ماندگاری طولانی تری نسبت به مواد غذائی فساد پذیر هستند بدون نیاز به شرایط ویژه نگهداری (یخچال ، سرد خانه ) بصورت هفتگی بین خانوارهای مستقر در چادرهای تدارک دیده شده توسط نیروهای امداد توزیع می گردد.
بنابراین لازم است اهالی مناطق بلازده طبق توصیه های بهداشتی ارائه شده توسط کارشناسان بهداشت با توجه به امکانات طبخ موجود (چراغهای خوراک پزی ، گازپیک نیک و...) غذای مورد علاقه خود را تهیه ، طبخ و مصرف نمایند و از قرار دادن مواد اولیه مورد استفاده در جای مرطوب و محل انتشار گرد و خاک خودداری کنند.

2-2-1) فرآورده های لبنی و پروتئینی :
با توجه به اینکه اینگونه مواد شامل شیر ، خامه ، اوناع گوشت مرغ ، ماهی و دیگر مواد غذائی سریع الفساد جهت نگهداری نیاز به یخچال ، سرد خانه ، فریزر و شرایط ویژه نگهداری دارند ، بایستی به صورت روزانه به خانوار ها تحویل گردد و مصرف کنندگان نیز توصیه های بهداشتی در مصرف این مواد را مراعات کنند.

3-2-1) میوه و آبمیوه :
توصیه می شود دقت کافی در شستشو و ضد عفونی میوه بعمل آید و آبمیوه بسته بندی در کارخانه معتبر قبل از انقضاء مهلت مصرف مورد استفاده قرار گیرد.

4-2-1) فراورده های کنسرو شده و شیر استریلیزه:
این مواد بدلیل تمهیدات بعمل آمده در فرآیند تولید در شرایط نگهداریمعمولی برای مدت طولانی قابل نگهداری می باشند لیکن به هیچ وجه استفاده از قوطی های کنسرو با ظاهر متورم (باد کرده ) زنگ زده و دارای نشتی توصیه نمی شود . همچنین شیر استریلیزه با مهلت مصرف 6 ماهه بلافاصله پس از باز شدن درب آن مورد مصرف قرار گیرد .

2) شرایط نگهداری مواد غذائی در شرایط بحران
مواد غذائی مقاوم به فساد از قبیل شکر ، آرد ، برنج و ... باید در شرایطی به دور از رطوبت ، گرد و غبار و خارج از دسترس حشرات و جوندگان در مدت کوتاه نگهداری شوند. موتد غذائ فساد پذیر نیاز به شرایط نگهداری ویژه (در یخچال و یا فریزر )داشته و در صورتیکه امکان تأمین دستگاههای برودتی در شرایط بحران ( بروز بلایای طبیعی ) در منطقه وقوع حادثه وجود نداشته باشد لازم است در محل هایی به دور از محل ایجاد بحران که شرایط نگهداری مطلوب مواد غذائی فساد پذیر وجود دارد نگهداری نموده و به میزان نیاز مصرف روزانه بین حادثه دیدگان توریع شود.

1-2) فساد مواد غذائی :
از مهمترین عوارض نگهداری مواد غذائیدر شرایط نا مطلوب می توان به فساد مواد غذائی اشاره نمود.
تعریف : زمانی که یک ماده غذائی دچار تغییراتی شود و یا اینکه واکنش های شیمیائی در آن به صورتی به وقوع بپیوندد به طوریکه ارزش مصرفی آن کاملأ پائین آمده و یا از بین برود در این صورت چنین ماده غذائی را فاسد می نامند. فساد یا توسط عوامل خارجی یا در اثر مواد موجود در خود مئاد غذائی ایجاد می شود و دارای منشأ فیزیکو شیمیائی بیولوژیک و یا میکروبیولوژیک می باشد.
یک ماده غذائی فاسد آنچنان دچار تغییرات از نظر رنگ ، بو ، مزه و قوام می شود که مصرف کنندگان متوجه آنچه شده و از مصرف آن ممانعت می ورزند در صورتیکه در بسیاری از مواد غذائی آلوده مانند گوشت آلوده به سالمونلا هیچ گونه از تغییرات فوق مشاهده نمی گردد. بنابراین هر غذای آلوده و غیر قابل مصرفی را نمی توان فاسد (به معنای واقعی کلمه ) نامید.
معمولأ وقتی صحبت از فساد یک ماده غذائی به میان می آید در وهله نخست فساد میکروبی تداعی می گردد. گرچه در بین مواد غذائی فاسد فساد میکروبی در سطح بالائی را تشکیل می دهد و لی میکروارگانیسم ها یکی از عوامل فساد به شمار آمده و تنها عامل فساد نمی باشند .
مواد غذائی تولید شده در کارخانجات مواد غذائی که به صورت بسته بندی شده عرضه می شود علاوه بر رعایت شرایط نگهداری باید مشخصات زیر را دارا باشد:
1- دارا بودن پروانه ساخت از وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی
2- تاریخ تولید و انقضاء معتبر
3- شماره سری ساخت
4- نام و نشانی کارخانه سانده
5- نام محصول
6- مواد تشکیل دهنده محصول

3) اقدامات لازم هنگام بروز مسمومیتهای غذائی :
مواقعیکه مسمومیت غذائی اتفاق می افتد و یا مشکوک به مسمومیت غذائی هستیم باید اعمال زیر انجام شود.
1- بلا فاصله جریان را به اطلاع مقامات بهداشتی مسئول رسانیده و یا مسموم را به بیمارستان ویژه مسمومین برسانیم.
2- نگاهداری باقیمانده مواد غذائی که بوسیله فرد یا افراد مسموم مصرف شده است هرگز این مواد را نباید دور ریخت زیرا آزمایشات لازم بر روی آنها در اغلب موارد راهنمای خوبی برای پزشک و مسئولین می باشد.
3- جمع آوری نمونه هائی از مواد استفراغ شده و مدفوع بیمار جهت انجام آزمایشات لازم
4- همکاری با پزشک و مقامات مسئول با دادن پاسخ صحیح به سؤالات آنها و اطلاعات لازم به مقامات مسئول زیرا پاسخ صحیح می تواند راهنمای ارزنده ای برای شناخت علل آلودگی و در نتیجه جلوگیری از آلودگی های بعدی باشد.

ده اقدام برای تهیه ومصرف غذای سالم (به پیشنهاد سازمان بهداشت جهانی 1991 ) :
1- غذاهای سالم فرآیند شده را انتخاب و مصرف کنید.
2-غذا را کاملأ بپزید
3- غذای پخته را سریعأ بخورید
4- غذای پخته را با دقت و به طور صحیح نگهداری کنید.
5- غذای پخته را قبل از مصرف مجدد بطور کامل گرم کنید.
6- از تماس غذای خام با غذای پخته جدأ اجتناب کنید .
7- هنگام شستشوی دستانتان همواره از صابون استفاده کنید.
8- تمامی سطوح آشپزخانه و مکانهاب عمومی عرضه غذا را همیشه تمیز نگه دارید.
9- غذا ها را از دسترس حشرات جوندگان و سایر حیوانات دور نگه دارید.
10- همواره از آب بهداشتی و سالم استفاده کنید.

4) کنترل بهداشتی و شناسائی علائم فساد در برخی از مواد غذائی
1-4) بهداشت گوشت:
گوشت و فراورده های گوشتی یک از فساد پذیرترین مواد غذائی است و محیط بسیار مساعدی برای فعالیت میکروب ها و مخمر ها و کپک ها است لذا گوشت در اثر آلودگی های مختلف ، فاسد و غیر قابل مصرف می گردد.
- علائم فساد در گوشت خام :
1- داشتن بوی نا مطبوع
2- چسبناکی یا لزجی سطح گوشت
3- تغییر رنگ قرمز به قهوه ای و یا خاکستری
2-4) کنترل بهداشتی مرغ و طیور
قبل ار هر چیز باید توجه داشته باشیم که طیور مورد آ زمایش در حالت زنده سر بریده شده اند یا پس از مرگ سر آنها را جدا نموده اند در صورتیکه زنده سر بریده باشند.
نسوج اطراف محل سربریدگی هنگام ذبح از خود عکس العمل نشان داده و متورم می گردد.
در صورتیکه در طیور مرده این عکس العمل وجود نداشته و نسوج اطراف متورم نیست و محل برش یکنواخت است. ضمنأ در طیور زنده در محل سر بریدن لخته های خون مشاهده می شود که در طیور مرده این حالت دیده نمی شود.
- علائم فساد در مرغ خام :
1- بوی غیر طبیعی
2- چسبندگی و لزج بودن سطح بدن
3- تغییر رنگ از صورتی روشن به سفید کم رنگ و یا خاکستری
3-4) بهداشت شیر :
شیر خوب و سالم باید دارای طعم مطبوع ، خوشمزه و کمی شیرین بوده و رنگ آن سفید مایل به زرد باشد.
4-4) کنترل بهداشتی تخم مرغ :
باید توجه نمود که پوسته خارجی پاک و تمیز ، دارای شکل طبیعی ومحکم باشد. اگر تخم مرغ سالم وتازه را در ظرف آب معمولی غوطه ور کنیم باید در ته ظرف قرار گیرد. تخم مرغ سالم دارای سفیده غلیظ وکش دار بوده ولایه نازکی که زرده آن را در برگرفته محکم است وزرده کم وبیش حالت کروی خود را حفظ کرده است. در حالی که در تخم مرغ کهنه ومراحل پیشرفته فساد ، زرده وسفیده به کلی با همدیگر مخلوط شده وبوی نامطبوع از آن به مشام میرسد. معمول ترین روش نگهداری تخم مرغ نکهداری در سرما ورطوبت مناسب است حرارت 2 -1 درجه سانتی گراد ورطوبت 85-80 درصد تا چند ماه شرایط مناسبی برای نگهداری آن ایجاد می کند.
5-4) کنترل بهداشتی سوسیس و کالباس :
در مورد کنترل بهداشتی این مواد باید دانست رنگ مقطع کالباس وسوسیس سالم قرمز وروشن بوده وبوی مطبوع وخوشایندی دارد ضمنا" به هنگام لمس کردن آنها باید تمام قسمتها صاف ویک نواخت بوده وفاقد هر گونه برآمدگی وفرو رفتگی باشند.
درک بوی فساد وگندیدگی در مراحل پیشرفته آسان بوده ولی در ابتدای آن مشکل ونیاز به آزمایش سالم دارد. کارد یا چاقوی تمیزی انتخاب کرده وآن را به مدت دو دقیقه در آب جوش قرار دهید. سپس آن را با پارچه تمیزیا وسیله دیگری خشک کردهودر کالباس فرو ببرید پس از چند لحظه کارد را بیرون آورده واستشمام کنید . در صورت فاسد بودن بوی شدید وگندیدگی احساس خواهد شد.
6-4) بهداشت مواد غذائی کنسرو شده :
غذاهای کنسرو شده از اصلی ترین غذاهای تأمین کننده نیازهای تغذیه ای بازماندگان مناطق بحران زده می باشد چنانچه با اصول صحیح عملی تهیه شوند برای مدتهای طولانی قابل نگهداری هستند و در اثر مرور زمان ، تنها ممکن است تغییرات نا چیزی در کیفیت خوراکی آنها ایجاد شود. اما عوامل زیادی ممکن است موجب فساد و سمیت محتوی آنها بشود که بعضی از این عوامل ظاهری هستند و هر کس با کمی دقت می تواند آنها را تشخیص داده و از مصرف آنها خودداری نماید. شناخت این علائم برای کلیه مصرف کنندگان قوطیهای کنسرو و کمپوت ضروری است.
برای سناسائی قوطیها و اطمینان از سالم بودن آنها لازم است قبل از هر کار بر چسب کاغذی آنرا جدا نمود تا بدنه قوطی و درزهای آن کاملأ آشکار شود. بعد آنرا معاینه نمود و در صورت وجود هر یک از علائم زیر از مصرف آنها خودداری کرد.
1- وجود تورم (باد کردگی )در دو طرف قوطی کنسرو
2- نشت یا بیرون زدگی محتویات قوطی کنسرو
3- کنده شدن لعاب داخلی قوطی کنسرو
5- تغییر رنگ محتویات قوطی از حالت طبیعی
6- بوی نا مطبوع و غیر طبیعی محتویات قوطی
علائم فساد در نان :
بوی کهنگی و مشاهده کپک در سطح نان
علائم فساد در شیرینی:
بوی نامطبوع ، طعم ترشیدگی ، کپک زدگی
علائم فساد در آبلیمو:
رنگ غیر طبیعی ، رسوب بیش از حد ، وجود کپک در سطح آبلیمو
علائم فساد در نوشابه های گاز دار :
رنگ غیر طبیعی ، وجود ذرات معلق در نوشابه ، تغییر طعم
علائم فساد در کشک مایع :
بوی تند و زننده ، غلیظ شدن بیش از حد ، تغییر رنگ ، طعم نا مطبوع
علائم فساد در کره :
تغییر رنگ و بو ، تند شدن طعم ، پیدایش لکه های رنگی در اثر کپک زدگی
علائم فساد در در پنیر :
تغییر رنگ ، بوی تند ، چسبناک یا لزج شدن سطح پنیر در اثر کپک زدگی ، خرد شدن آسان در هنگام برش
علائم فساد در بیسکویت:
جذب رطوبت ، تغییر رنگ ، بوی نم ، کپک زدگی سطحی (بوی کپک ) ، وجود حشره یا لارو حشره در بیسکویت
علائم فساد در ترشی و خیار شور :
رنگ غیر طبیعی ، کپک زدگی سطحی ، بوی نا مطبوع ، طعم غیر طبیعی
علائم فساد در آجیل :
رنگ غیر طبیعی ، بوی نا مطبوع ، حشره زدگی ، طعم تند و غیر طبیعی ، ظاهر کپک زده

طرز تشخیص فساد مواد غذائی از نظر ظاهری با استفاده از اندامهای حسی :
در تشخیص مواد غذائی فاسد از اندامهای حسی زیر استفاده می کنیم :
- چشم (حس بینائی ) ، توجه به وضعیت ظاهری ماده غذائی
- بینی (حس بویائی ) ، برای تشخیص بوی طبیعی ماده غذائی
- دست (حس لامسه ) ، برای تشخیص نرمی ، زبری و بافت طبیعی ماده غذائی
چون حافظه انسان در اثر سالها دیدن ، بوئیدن ، و لمس کردن مواد غذائی ، رنگ ، بو و سفت یا نرم بودن آنها را به یاد دارد از این رو انسان ، رنگ ، بو و بافت طبیعی مواد غذائی را که با آنها سر و کار داشته می تواند تشخیص بدهد.

چگونگی استفاده از حس بویائی (بوئیدن ) در تشخیص فساد مواد غذائی
خوشبختانه کلیه مواد غذائی سالم فاقد بوی نا مطبوع میباشند.
بنابراین داشتن هر نوع بوی نا مطبوع و غیر طبیعی می تواند دلیل بر فساد و غیر قابل مصرف بودن ماده غذائی باشد. نظیر بوی فساد و گندیدگی در گوشت و ماهی
چگونگی استفاده از حس لامسه ( لمس کردن انگشتان ) در تشخیص فساد مواد غذائی :
نظر به اینکه اکثر مواد غذائی فاسد و یا در حال فساد ( در مقایسه با حالت طبیعی و سالم آنها ) تغییر حالت داده و نرم میشوند. از این رو یکی از روشهای تشخیص بعضی ااز مواد غذائی فاسد (یا نزدیک به فساد ) استفاده از حس لامسه (انگشتان ) می باشد. به عنوان مثال ، در تشخیص ماهی فلس دار فاسد ، یکی از راههای تشخیص ، فرو بردن انگشت در بدن ماهی است که در صورتیکه فاسد شده باشد اثر فشار انگشت در پوست بدن ماهی باقی مانده و در زمان طولانی به حالت اولیه بر می گردد.
آیا می توان از حس چشائی (زبان ) جهت تشخیص فساد مواد غذائی استفاده نمود ؟
با توجه به اینکه در اغلب مواد غذائی فاسد ، با تغییر رنگ ، تغییر بو ، تغییر شکل ، طعم مواد غذائی هم نامطبوع می گردد. بنابراین قضاوت در خصوص سالم و یا فساد مواد غذائی با استفاده از حس چشائی (چشیدن ) صحیح نمی باشد. زیرا بعضی از مواد غذائی فاسد (خصوصأ کنسروها ) ممکن است دارای سمومی باشند که با چشیدن مقدار بسیار کمی از آنها ایجاد مسمومیت می نمایند

بلایا و ایمنی غذا
تغذیه در بحران(power point)
تغذیه در یحران در شیرخوار(power point)
بهداشت مواد غذائی در بلایا(power point)
تغذیه در بلایا(power point)

تغذیه در بلایا- کودکان (power point)

بلایا و بهداشت مواد غذائی

 
 
 
 
 
مبارزه با حشرات ، جوندگان و موجودات موذی (بهسازی - سمپاشی - گندزدائی)


الف) مشکلات ناشی از حشرات ، جوندگان و موجودات موذی در اردوگاهها

از مشکلات دیگری که متعاقب بحرانها ایجاد شده و سلامت آسیب دیدگان را بخطر می اندازد رشد و تکثیر عوامل میکروبی بیماریزا و نیز تکثیر حشرات از قبیل مگس ، پشه ، سوسک و همچنین تکثیر جوندگان به ویژه موش را می توان نام برد و در بعضی مواقع بخاطر بر هم زدن محیط زیست طبیعی موجوداتی از قبیل گزندگان ، مار ، عقرب ، رطیل و برخی جانوران منطقه ، امنیت آسیب دیدگان را تهدید نموده و مشکلات آنها را مضاعف خواهند کرد.
وجود اجساد ، لاشه موجودات ، دفع نا صحیح فضولات و مدفوع ، تلنبار شدن زباله ، وجود برکه ها و ماندآبها ، فساد مواد غذائی و معضلاتی که بویژه در روزهای اولیه بحران و سپس تا هنگام ساماندهی و ایجاد نظم در محلهای اسکان آسیب دیدگان بوجود می آید موجب تعفن شدید شده و شرایط مناسبی برای میکروبها ، حشرات و موجودات موذی فراهم می کنند. بعضی میکروبها از خود موادی ترشح می کنند که به آنها سم می گویند و این سموم حتی با حرارت هم از بین نرفته و ممکن است از راههای مختلف مثل خوردن غذای آوده وارد بدن شده و ایجاد مسمومیت نمایند. همچنین عوامل بیماریزا از طریق نیش زدن حشره ، مدفوع حشره ، خوردن و له شدن حشره و استنشاق هوای آلوده به مدفوع حشره ناقل به اشخاص سالم انتقال می یابند. ترس از بندپایانی مثل عنکبوتها ، عقربها گاهأ منجر به ضایعات عصبی می شوند، ایجاد مزاحمت و آزار بصورت نیش و گزش به ویژه در کودکان و اشخاصی که پوست بدنشان ظریف و حساس بوده و سبب تحرکات پوستی آنها می شوند.
موشها علاوه بر خسارات اقتصادی که بر منابع غذائی وارد می کنند مخاطرات بهداشتی ایجاد کرده و موجب بروز بیماری می گردند.


ب) راههای پیشگیری و مبارزه با موجودات موذی و عوامل بیماریزا:
بهداشت عمومی یکی از عوامل مهم در سلامت مردم است ، برای تأمین سلامت جامعه ، بهداشت هم به صورت فردی و هم به صورت اجتماعی باید رعایت گردد. بهداشت فردی و اجتماعی مکمل یکدیگرند و رعایت بهداشت فردی به تنهایی کافی نخواهد بود زیرا انسان جدا از مردم و اجتماع زندگی نمی کند و رعایت یا عدم رعایت بهداشت هر فرد روی سلامت سایرین اثر می گذارد

1- بهسازی و ایمن سازی محیط :

ساده ترین و عملی ترین اقدامی که هر فرد می تواند در پیشگیری از عوامل بیماریزائی و رشد و تکثیر موجودات موذی از خود نشان دهد بهسازی محیط است بدین معنی که میکروبها ، حشرات ، جوندگان و موجدات موذی در محیطهائی رشد و تکثیر پیدا می کنند که شرایط لازم را برای زندگی داشته باشند این شرایطچیزی نیست جز آلودگیها ، ناپاکیها ، مواد زائدی مثل پسمانده های غذا و زباله ها ، ماندآبها و برکه های فاضلاب و در مجموع شرایطی که موجودات کوچک و بزرگ بتوانند به راحتی رشد و تکثیر پیدا کنند. بهسازی محیط در واقع اقداماتی است که این شرایط را از بین می برد، بعبارتی با اقداماتی مثل جمع آوری صحیح و به موقع زباله و مواد زائد و دور کردن این مواد روی پنجره ها و چاه های فاضلاب ها ، پوشاندن آب انبارها و مخازن آب ، دفع صحیح مدفوع و فضولات ، حفاظت شخصی و اقدامات مشابه می توان بدون استفاده از ه گونه مواد شیمیائی مثل سموم و مواد ضد عفونی کننده ، محیط را بهسازی نمود بطوریکه امکان نشو و نما برای موجودات موذی و میکروبها فراهم نشود ، با رعایت نظافت و سالم سازی محیط علاوه بر پیشگیری از بیماریها ، از آلوده کردن محیط توسط سموم و مواد شیمیائی خودداری شده و همراه شرایط طبیعی محیط حفظ خواهد شد.

2- استفاده از مواد شیمیائی (سموم و مواد گند زدا ):
دربعضی شرایط به دلیل بالا بودن آلودگی به ناچار باید از مواد شیمیائی نیز استفاده کرد اما استفاده از این مواد هم زمانی مؤثر خواهد بود که با بهسازی محیطهمراه باشد ، استفاده از سموم و مواد شیمیادی نیاز به متخصصین و آگاهی داشته و هر نوع سمی را نمی توان به راحتی در محیط مسکونی استفاده کرد مگر زیر نظر کارشناسان مربوطه و با رعایت نکات امنی ، در غیر این صورت ممکن است علاوه بر تأثیرات بد زیست محیطی و مقاومت موجوات و میکروبها موجب مسمومیت افراد شده و زیانهائی به بار آید.
بکار بردن سمومی که در بسته های مخصوص خانگی و یا قوطیهای تحت فشار (اسپری) تهیه شده و در شرایط بحران کمک مؤثری در کاهش حشرات و موجودات موذی خواهند کرد

.
3- روشهای کنترل و حفاظت :

1- مگس و پشه :
- از بین بردن آبهای راکد و علف های سطحی در آبهای راکد
- نصب توری و پشه بند
- دفع صحیح مدفوع و فضولات
- جمع آوری و دفع صحیح زباله
- پاشیدن نفت یا گازوئیل روی آبهای سطحی راکد و فاضلاب
- استفاده از سمومی مثل فایکام ، بایگون ، پرمترین (آمبوش - کوپکس ) زیر نظر کارشناسان مربوطه

2- شپش :
اسکان تعدادی از مردم در اردوگاها و سر پناهای موقت به علت تماس نزدیک افراد سالم با افراد آلوده خطر شیوع و تکثیر این حشره را فراهم می سلزد . شپش بدن که ناقل می باشد تقریبأ همیشه بین لباس وپوست پیدا می شود انتقال عوامل بیماریزا از طریق مدفوع شپش و یا شپش له شده انجام می گیرد، تعداد شپش ها زمانیکه بهداشت فردی ضعیف بوده (کمبود آب ، صابون و یا لباس ) و یا تعداد جمعیت زیاد باشد و یا هوا سرد باشد افزایش پیدا می کند.
برای کنترل این حشره باید به مکان شستشو و حمام دسترسی پیدا کرد ، شستشوی بدن با آب گرم و صابون ، شستشوی لباسها با مواد شوینده قوی و آب داغ و خشک نمودن آنها در مقابل نور خورشید ، در صورت امکان استفاده از اتوی داغ ، عدم استفاده از برس یا شانه افراد دیگر ، کوتاه کردن موها بسیار مؤثر می باشد، در صورت امکان و دسترسی می توان به راحتی از شامپو بنزن هگزاکلراید استفاده کرد.
در مواردی دیده شده که در اردوگاها برای مبارزه با شپش اقدام به سمپاشی داخل اماکن می کنند که به هیچ وجه احتیاجی به آن نیسشت و جز به خطر انداختن سلامتی اشخاص حاصلی نخواهد داشت زیرا شپش مدت بسیار کوتاهی در خارج از بدن می گذراند و سریعأ خود را را به بدن می رساند.
استفاده از مواد شیمیائی و سموم زیر در صورتیکه زیر نظر کارشناسان مربوطه انجام گیرد توصیه میشود.
پرمترین5/2 5 در هزار روی سر و بدن افراد و پودر گامکسان 1 درصد و DDT 10 درصد برای لباسها و محلهای خواب استفاده گردد.

3-ساس:
ساسها اغلب اوقات خود را در شکافها ، ترکها و سایر محلهای قابل اختفا در دیوارها و سقف اماکن و حیوانی می گذارنند و نیش آنها ممکن است باعث اثرات پوستی خیلی شدید، خارش و بر افروختگی صورت شده و در مواردی موجب تهوع و تند شدن نبض گردد.
مبارزه شیمیائی با این حشره باید زیر نظر کارشناسان متخصص انجام گیرد که در این صورت میتوان از سمومی مثل لیندین ،فایکام ، دلتامترین ، پرمترین ، استفاده و سطوح را سمپاشی نمود.

4- کک :

کنترل کک ها اصولأ با تمیز کردن محل زندگی مردم در سرپناها و نظافت وسائل خواب و لباس ها می توان محیط را برای این حشره نامناسب کرد. در صورت آلودگی کک به طاعون لازم است محل اردوگاه از منطقه آلوده به محل دیگری انتقال داده شود و مبارزه با کک بطور جدی در لانه جوندگان بعمل آید.
مبارزه شیمیائی با کک زیر نظر کارشناسان متخصص صورت گیرد و میتوان از سمومی مثل کوپکش یا آبوش ، بایگون ، فایکام ، دیازینون و مالاتیون استفاده کرد.

5- سوسک :
سوسکها برای ادامه زندگی به مقدار کافی آب و غذا و محلی برای مخفی شدن نیاز داشته که غالبأ در آشپزخانه ها ، پشت و اطراف کمد ها ، گنجه ها و قفسه ها ، ظرف شوئی ها ، یخچال و نواحی که محل نگهداری مواد غذائی هستند همچنین لوله ها و دودکشها و فاضلاب رودها زندگی می کنند.
کلید اصلی مبارزه با سوسکها پاکیزگی و نظافت بوده و استفاده از حشره کش بدون آنکه همراه و متکی به بهسازی و بهداشت باشد فقط آسایش موقت ایجاد کرده و راه اساسی نیست. لذا باید محیط را کاملأ تمیز کرد و از ریخت و پاش ذرات مواد غذائی خودداری و کفشور یا محل خروج فاضلاب با توری ریز پوشیده شود . زباله به موقع جمع آوری و درب کیسه کاملأ بسته شود استفاده از سمومی که برای مصارف خانگی تهیه شده و در بسته های ساده و قوطیهای تحت فشار (اسپری) و قلمهای سوسک کش مثل بایگون ، مالاتیون ، کوپکس ، سولفاگ ، دیازینون و فایکام زیر نظر کارشناسان متخصص استفاده نمود.

6- موش :
موش ها حیوانات بسیار باهوش و در عین حال نسبت به رویدادهای اطراف خود مشکوک می باشند ، کوچکترین تغییری در محیط باعث می گردد که حیوان عکس العمل نشان داده و از خوردن و جویدن غذا و اشیاء خودداری نماید. معمولأ حضور موشها را می توان از روی آلودگی هایی که بطور مستقیم می گذارند که شامل فضولات ، ادرار ، چربیها یا لکه ها ، مو و قسمتهای جویده شده و غیره می باشد و به خوبی توسط این علائم می توان وجود موش را در محل شناسائی نمود.
برای کنترل موش می توان از حضور موشها به یک منطقه یا اردوگاه یا یک ساختمان بوسیله ایجاد موانع یا استفاده از مواد دور کننده ، حمایت از شکارچیان طبیعی مثل سگ و گربه و یا از وسائل مکانیکی از قبیل تله بویژه در زمانی که طعمه گذاری با سموم احتمال مسمومیت کودکان را بدنبال داشته باشد پیشنهاد می گردد.
طعمه گذاری و استفاده از سموم باید زیر نظر کارشناسان متخصص و با سمومی مثل وارفارین ، اکتوسین سی و کوماکلر انجام گیرد.

ج) گند زدائی و از بین بردن عوامل میکروبی :

به کمک عوامل و روشهای گوناگون میتوان آلودگیها و عوامل بیماریزا در محیط ، لباس ، رختخواب ، آب ، مواد غذائی و سایر قسمتها را ازبین برد و یا کنترل کرد.
سوزاندن ، حرارت دادن ، جوشاندن موجب نابودی باکتریها شده و آلودگی را پاک می کند آلودگی مایعاتی مانند شیر ، آب و برخی اجسام را از این طریق می توان از بین برد .
برخی از مواد مانند الکل ، آهک ، صابون ، پودر های پاک کننده ، ساولن ، کلر ، دتول ، هالامید و کرئولین برای گند زدائی توالت ، حمام ، وسائل آب و فاضلاب مورد استفاده قرار می گیرند.
آهک ارزانترین گند زدا است ، از اختلاط آب با آهک ، شیر آهک بدست می آید که جهت گند زدائی مدفوع با غلظت کم مورد استفاده قرار می گیرد .
کلر و هالامید برای گند زدائی آب ، غذا ، سطوح و اماکن آلوده مورد استفاده قرار می گیرد.
برخی از گند زدا ها در بازار یافت میشوند و برای پاک کردن و از بین بردن میکروبها قابل استفاده هستند.
اصولأ مواد میکروب کش و پاک کننده از طریق مسئولین هلال احمر و بهداشت در اختیار آسیب دیدگان قرار خواهد گرفت و روشهای استفاده از آنها توضیح داده می شود.